Soru:
Telefon tamiri işiyle uğraşan esnafların karşılaştığı bir durum hakkında fetva sormak istiyorum. Bazı müşteriler arızalı cihazlarını tamir edilmesi için bırakıyorlar; ancak tamir tamamlandıktan sonra gelip cihazlarını teslim almıyorlar. Bazen bu şekilde 1-2 yıl, hatta daha uzun süre geçtiği oluyor. Esnaf da bu süreçte müşteriye ulaşamayabiliyor veya müşteri bilerek ilgilenmiyor.
Bu durumda, uzun süre alınmayan bu cihazların içindeki parçaları kullanmak veya cihazı satmak caiz midir? Eğer caiz değilse, böyle bir durumda esnafın nasıl hareket etmesi gerekir?
Cevap:
Alemlerin Rabbi olan Allah’a hamd eder; Peygamberlerin Efendisi Hz. Muhammed Mustafa’ya salât ve selâm ederiz.
Sorunuzu cevaplamadan önce şunu ifade etmemiz gerekmektedir. İslam Âlimleri, şöyle bir kaide ortaya koymuşlardır. “Bir şeye hüküm vermek, o şeyin tasavvuruna bağlıdır.” Bir mesele, hangi fıkhi meselenin altında değerlendirilir ise hükmü de o mesele ile aynı olacaktır.
Herkesin işini yapan, tek bir kişiye bağlı olmayan esnaflar ecîr-i müşterek (ortak işçi) diye isimlendirilirler. Ecîr-i müştereke teslim edilen eşyalar İmam Ebû Hanife’ye göre sahibi tarafından teslim alınıncaya kadar emanet hükmündedir. Bu sebeple eşyalar her hangi bir kusur ve ihmal olmaksızın telef (kaybolma, çalınma, afete maruz kalma vb.) olacak olursa tazmin etme yükümlülüğü yoktur. Ecîr-i müşterekin bu maldaki sorumluluğu; malı korumak ve sahibine teslim etmektir. İmam Ebu Yusuf ve İmam Muhammed’e göre ise ecîr-i müşterek, teslim aldığı eşyadan sorumludur. Olağan üstü hal (yangın, deprem vs) olmadıkça eşyanın telef olması durumunda tazminle yükümlüdür. Sorunuzda bu akit altına girmektedir. Dolayısıyla telefonu teslim alan tamirci yapacağı iş mukabilinde telefon sahibi tarafından kiralanmış olmaktadır.
Bu açıklamaları dikkate alarak şunları söyleyebiliriz; tamir için bırakılan cihazları ifade ettiğiniz yöntemle kullanmak veya satmak emanete karşı sınırı aşmak olacaktır. Bu da müslüman bir esnafın kaçınması gereken caiz olmayan bir davranıştır. Böyle bir şey yapacak olsanız malın sahibine ulaşmanız ya da onun size ulaşması gibi bir durumda malı ona tazmin etmeniz ve zararını karşılamanız gerekecektir. En güzeli emaneti sahibi gelinceye kadar bir yerde saklamanızdır.
Ancak cihaz sahibi uzun süre gelmez ve artık geleceğinden ümit kesilirse veya cihazların dükkânda kalması tamirciye zarar verirse farklı bir yol uygulanabilir. Bu durumda tamirci cihazı piyasa değerine göre satabilir. Satıştan elde edilen paradan tamir ücreti düşülür. Kalan para ise cihaz sahibine ait olarak saklanır. Sahibi bir gün gelirse ona verilir. Allahu alem.
